Grupami etnograficznymi nazywamy wszystkie grupy regionalne zamieszkujące nasz kraj. Wśród zasadniczych grup plemiennych w Polsce wyróżniamy Małopolan, Wielkopolan, Mazowszan, Ślązaków, Pomorzan oraz grupę centralną zwaną sieradzko-łęczycką.

Małopolanie dzielą się na trzy podstawowe grupy etnograficzne, tj. na Krakowiaków, Górali i Lachów.

Krakowiacy dzielą się na dwa główne odłamy, tj. Krakowiaków Wschodnich i Krakowiaków Zachodnich, których różni głównie strój, a granice między nimi nie wszędzie da się wyraźnie uchwycić. Krakowiacy Zachodni zamieszkują na terenie Małopolski powiaty: miechowski, olkuski, bocheński, północną część myślenickiego oraz częściowo proszowickiego. Krakowiacy Wschodni zamieszkują w Małopolsce powiaty: brzeski, tarnowski, dąbrowski i część powiatu proszowickiego.

Do najbardziej zróżnicowanej grupy etnograficznej należą górale. Powstała ona na skutek kolonizacji małopolskiej na bezludnych obszarach górskich, głównie przez ludność pochodzenia krakowskiego. Górale sądeccy, a częściowo i spiscy, są wynikiem kolonizacji sandomierskiej. Zaznaczyły się też pewne wpływy niemieckiego osadnictwa, czego efektem są nazwy miejscowości takie jak Waksmund, Grywałd czy Szlembark.

Na te tereny w XV wieku nasunęła się kolonizacja wędrownych pasterzy bałkańskich, idących wzdłuż łuku Karpat przez Rumunię, zwanych Wołochami. Przynieśli oni wiele elementów wspólnych karpackim grupom kulturowym Polski, Moraw, Słowacji, Rumuni i Bałkanów, takich jak strój, taniec, wypas owiec na halach czy wyrób sera. Od Wołochów pochodzą tak dziś charakterystyczne słowa dla góralszczyzny jak baca, juhas, bryndza, żentyca, watra oraz nazwy gór Magóra, Przysłop, Kliczora czy Turbacz.

Z czasem Wołosi spolszczyli się zupełnie, a z wymieszania ich osadnictwa i kultury pasterskiej z miejscową kulturą rolniczą powstała obecna kultura góralska znana z charakterystycznych przyśpiewek i tańców oraz budownictwa i sztuki ludowej.

Góralszczyzna dzieli się na kilka grup etnograficznych. Najbardziej znaną grupą są Podhalanie. Zajmują oni właściwe Podhale, na północy dochodzą do pasma Gorców, a najbardziej wysuniętym punktem są okolice Rabki. Sami Podhalanie dzielą się na dwie podgrupy: na północnych Nowotarżan i południowych "twardych Podhalan".

Na zachód od Podhala mieszkają Orawiacy, którzy zajmują 11 wsi na obniżeniu pomiędzy Podhalem, a Babią Górą. Na północ i zachód od Orawiaków mieszkają Górale Beskidowi, dzielący się na Górali Żywieckich (obecnie województwo śląskie) i Babiogórców zajmujących tereny w okolicach Suchej Beskidzkiej. Na północny wschód od Babiogórców mieszkają Kliszczacy. Jest to niewielka grupka zajmująca dolinę Raby na południe od Myślenic, w okolicy Pcimia.

Zagórzanie zamieszkują doliny położone pomiędzy Gorcami, a Beskidem Wyspowym. Od Kliszczaków oddzielają ich góry: Bydłoniowa, Szczebel i Luboń. Górale Sądeccy zamieszkują Beskid Sądecki. Po wojnie zajęli również tereny połemkowskie w okolicy Krynicy. Są oni bardzo podobni do Zagórzan. Różnią się jedynie "gurmaną", czyli płaszczem z białego sukna i spodniami z charakterystycznymi zdobieniami koło przyporów.

Tereny pomiędzy Podhalanami, a Góralami Sądeckimi zamieszkują Górale Szczawniccy. Do zachowania ich odrębności stroju przyczynił się uzdrowiskowy charakter Szczawnicy oraz zajmowanie się spływem przez Dunajec, ponieważ posiadanie regionalnego stroju było konieczne, aby należeć do bractwa flisackiego. Sąsiadujący z Góralami Szczawnickimi Spiszacy zajmowali tereny na wschód od Białki.

Grupę pośrednią pomiędzy Krakowiakami, a Góralami stanowią Lachy. Dzielą się oni na cztery podgrupy regionalne: Lachy Sądeckie, Lachy Limanowskie, Lachy od Dobrej i Lachy Szczyrzyckie. W swej kulturze oraz stroju posiadają elementy zaczerpnięte zarówno od Krakowiaków jak i od Górali.

Dwie ostatnie grupy to Łemkowie oraz Rusini Szlachtowscy. Łemkowie pochodzili z południowej części powiatu nowosądeckiego, a Rusini Szlachtowscy z czterech wsi leżących na wschód od Szczawnicy. Po II Wojnie Światowej te dwie grupy zostały przesiedlone, a tereny po nich zostały skolonizowane przez ludność polską, jednakże do dziś odznaczają się odrębną architekturą zarówno świecką jak i sakralną.

W kolejnych artykułach przedstawię najistotniejsze cechy kulturowe poszczególnych grup etnograficznych województwa małopolskiego.

Piotr Moskafa

Źródło: Małopolski Informator Rolniczy Doradca III 2007r.





Położenie
Miejscowości
Turystyka
Parafie
Kultura
Herb, flaga
Imprezy
Fotogaleria


Przednówek
Drzewko bożonarodzeniowe
Kolędowanie z szopką
Wielkanoc
Karnawał trwa
Granice w kulturze ludowej
Grupy etnograficzne
Kapliczki i krzyże przydrożne
Znachorzy - czy dzisiaj istnieją?
Karczma roztańczona
Grupy etnograficzne - Górale
Tradycja Różańca
Dlaczego święto zmarłych?
Andrzejki
Pawie pióro u czapeczki
Żniwa i dożynki

do góry





Copyright © 2007 Urząd Gminy Wiśniowa, wszelkie prawa zastrzeżone.